Na skraju imperium i inne wspomnienia

Jednotomowy, trzyczęściowy, oryginalny pamiętnik polskiego szlachcica kresowego Mieczysława Jałowieckiego (1876-1963), pełniącego funkcję wysokiego urzędnika w Ministerstwie Rolnictwa w Petersburgu, pierwszego przedstawiciela rządu polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1919-1921. Napisana z fantazją, barwna, po sarmacku subiektywna wizja świata, jego realiów i obyczajowości, osobisty komentarz do wydarzeń historycznych. Dużo miejsca autor poświęca takim zagadnieniom jak: narodowa tożsamość, kwestia niepodległości, historia i tradycja.

Pierwsza część zbioru obejmuje okres od połowy XIX wieku po zakończenie I wojny światowej i rewolucję październikową. W kolejnej autor opisuje swoją działalność dyplomatyczną w Wolnym Mieście Gdańsku. Ostatnia zawiera barwny obraz obyczajów i charakteru ziemiaństwa polskiego lat 20. i 30. XX stulecia, aż do wybuchu II wojny światowej i czasy, kiedy autor osiadł na stałe w majątku Kamień.

Znany historyk Marek Jan Chodakiewicz w recenzji napisanej dla tygodnika „Najwyższy Czas” tak pisze o książce Mieczysława Jałowieckiego:
„Wspomnienia są pełne przepyszności, choćby przegląd szlachty na jarmarku konnym w Wiłkomierzu, zwyczaje korporacji Arkonia, a w tym mordobicie ze strajkującymi studentami-socjalistami rosyjskimi. Świetne ujęcia życia dworskiego w Rosji, a w tym car jako «samolubna kukła» (s. 230), czy obleśny Rasputin (s. 266). Porywają cudowne opisy przyrody, misyjne umiłowanie kultury łacińskiej, którą Jałowiecki krzewił wszem i wobec, a na wschodzie szczególnie (s. 161). Są też i sprawy żydowskie, takie jak na przykład spluwanie na krzyż (s. 486), czy opinia osób Jałowieckiemu bliskich, że komunizm jest żydowski i że Żydzi przejęli władzę w Rosji, albo potem młodzież żydowską witającą bolszewików w 1939 r. (s. 756). Ale są też sympatyczne anegdotki o symbiozie gospodarczej polsko-żydowskiej, anty-bolszewicki dyrektor banku – Żyd, czy mojżeszowego wyznania kupiec drzewny, który pod niemiecką okupacją Jałowieckiego poratował, uczciwie mu płacąc za eksploatację lasu, choć nie musiał, jak również miłe słowo o prof. Szymonie Askenazym (s. 605). Negatywne i pozytywne sprawy mieszają się, tak jak sprawiedliwie obserwował wydarzenia autor «Na skraju Imperium».”

Mieczysław Jałowiecki, Na skraju imperium i inne wspomnienia, ISBN 978-83-07-03502-4, Czytelnik, Warszawa 2021, format: 145 x 205, ss. 776, oprawa twarda